Hầu hết những người có sự đa dạng thần kinh đều tương tác với thế giới theo cách khác với những gì đa số mọi người mong đợi. Do trải nghiệm cảm giác của họ rất mãnh liệt và khó lường, một số người luôn gặp khó khăn khi thực hiện các nhiệm vụ cụ thể hoặc đối mặt với các kích thích cảm giác nhất định. Tình trạng quá mẫn cảm giác có thể ảnh hưởng đến một số nhiệm vụ thiết yếu nhất trong cuộc sống hàng ngày, đặc biệt là việc ăn uống.
Nếu bạn là người có sự đa dạng thần kinh hoặc là cha mẹ của một đứa trẻ có sự đa dạng thần kinh, thực phẩm có thể ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày của bạn theo nhiều cách khác nhau, chẳng hạn như sức khỏe đường tiêu hóa (GI), tình trạng quá mẫn cảm giác hoặc những định kiến xoay quanh chứng tự kỷ nói chung. Mặc dù sự đa dạng thần kinh có thể tác động mạnh mẽ đến mối quan hệ của bạn với thực phẩm, nhưng thực phẩm không nhất thiết phải chi phối cuộc sống của bạn.
Bài viết này sẽ thảo luận về chế độ ăn uống của những người có sự đa dạng thần kinh, tập trung vào các khía cạnh tiêu hóa, khuyết tật và thói quen ăn uống. Trong đó, bài viết sẽ bàn luận về mối liên hệ tiềm năng giữa sức khỏe đường tiêu hóa và tâm lý của những người có sự đa dạng thần kinh, đồng thời tìm hiểu các chiến lược khác nhau nhằm xây dựng mối quan hệ lành mạnh với thực phẩm.
Quá mẫn cảm giác và chán ăn
Trong nhiều trường hợp, những khó khăn trong việc ăn uống ở những người có sự đa dạng thần kinh xuất phát từ tình trạng quá mẫn cảm giác.
Mặc dù sự nhạy cảm giác quan là một tình trạng độc lập, nó thường được liên kết với chứng tự kỷ, điều này cho thấy mức độ gắn kết chặt chẽ giữa hai hiện tượng này. Sự nhạy cảm giác quan liên quan đến chứng tự kỷ có thể bao gồm sự gia tăng nhận thức về “sáu giác quan” – ngoài năm giác quan cơ bản (thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác, xúc giác) còn bao gồm cả các giác quan cơ thể như giác quan bản thể và giác quan cân bằng.Nhiệt độ cơ thể cũng là một yếu tố cảm giác, và nhận thức về cơ thể – vốn ảnh hưởng đến cách co bóp của cơ hàm – cũng tương tự như vậy. Thị giác, liên quan đến cách thức thức ăn được nhìn nhận, cũng đóng vai trò trong quá trình này.
Các vấn đề liên quan đến ăn uống có thể xuất phát từ những phản ứng bên ngoài, nhưng cũng có thể bắt nguồn từ những phản ứng bên trong. Điều này bao gồm cảm giác ở dạ dày, cảm giác no, cũng như cảm giác và hoạt động của ruột. Có những người không cảm thấy thèm ăn và không ăn vì luôn có cảm giác no. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, tình huống lại ngược lại: họ luôn cảm thấy đói. Trong một thế giới đầy rẫy những trải nghiệm cảm giác mãnh liệt và khó lường, có những người nhận ra và chấp nhận cảm giác đói này như một loại cảm xúc nhất quán.
Sự nhạy cảm về giác quan có thể ảnh hưởng đến việc lựa chọn thực phẩm trong thời thơ ấu và có khả năng tiếp diễn đến tuổi trưởng thành. Cha mẹ của trẻ tự kỷ đôi khi nhận thấy những thói quen ăn uống đặc biệt, chẳng hạn như sở thích đối với một số loại thực phẩm nhất định hoặc các hành vi mang tính nghi thức. Điều này thường thấy ở những người có sự nhạy cảm về giác quan hoặc sự đa dạng thần kinh.
Thực phẩm an toàn và chứng tự kỷ
Những người mắc chứng tự kỷ hoặc những người có sự đa dạng thần kinh khác, chẳng hạn như những người có sự nhạy cảm giác quan cao, đôi khi tự định nghĩa “thực phẩm an toàn” cho riêng mình. “Thực phẩm an toàn” là những loại thực phẩm mang lại trải nghiệm giác quan ổn định và có thể được sử dụng như một công cụ tự điều chỉnh. Những loại thực phẩm này thường giữ được tính nhất quán mỗi khi tiêu thụ. Ví dụ như một loại táo luôn có độ giòn và hương vị tương tự nhau mỗi lần ăn, hay một thương hiệu khoai tây chiên mang lại trải nghiệm đáng tin cậy dù mua ở đâu.
Đối với những người có tình trạng nhạy cảm giác quan, trải nghiệm giác quan đáng tin cậy và nhất quán trong bữa ăn là rất quan trọng. Điều này áp dụng cho cả quá trình đưa thức ăn vào miệng lẫn quá trình tiêu hóa. Trải nghiệm giác quan nhất quán có nghĩa là tất cả các yếu tố như hương vị, kết cấu, mùi và hình thức đều nhất quán trong mỗi lần.
Đối với nhiều người có thói quen ăn uống nhạy cảm, việc chuẩn bị sẵn các loại thực phẩm an toàn để đề phòng tình trạng rối loạn điều hòa là rất quan trọng. Tình trạng rối loạn điều hòa có thể dễ dàng ảnh hưởng đến các tín hiệu được truyền đến dạ dày và não bộ.
Sự rối loạn điều hòa là một trong những nguyên nhân gây ra nhiều rào cản trong việc ăn uống. Ví dụ, có thể kể đến những trường hợp sau đây:
- Ức chế tín hiệu đói / Cản trở cảm giác nội thụ thể
- Chán ăn
- Các vấn đề về hệ tiêu hóa
Điều quan trọng là, mặc dù thực phẩm an toàn có thể không phải là món mà người đó đặc biệt thích, nhưng đó là những thực phẩm mà họ biết mình có thể ăn và tiêu hóa được. Để xem ví dụ về cách các vận động viên bền bỉ mắc chứng tự kỷ giải thích về thực phẩm an toàn trong bối cảnh đối phó với các loại thực phẩm được cung cấp trong suốt cuộc đua,hãy nhấp vào đây.
Thực phẩm an toàn có thể là cả bữa ăn hoặc chỉ một món, tùy thuộc vào từng cá nhân. Do tính nhất quán của chúng, một số người ưa chuộng thực phẩm đóng gói sẵn hoặc đồ ăn mang về. Đây là loại tính nhất quán giúp những người có tình trạng nhạy cảm giác quan dễ dàng tiếp cận bữa ăn khi ở ngoài.
Ngoài tình trạng quá mẫn cảm về giác quan trong bữa ăn, các vấn đề về đường ruột cũng có mối liên hệ chặt chẽ với sự đa dạng thần kinh.
Các vấn đề về đường ruột ở những người có sự đa dạng thần kinh
Các vấn đề về sức khỏe đường ruột rất phổ biến ở những người có tình trạng thần kinh đa dạng như tự kỷ.Theo một nghiên cứu, các vấn đề về hệ tiêu hóa có khả năng xảy ra cao hơn ở trẻ nhỏ mắc ASD so với trẻ phát triển bình thường hoặc trẻ có các rối loạn phát triển khác,điều này gợi ý rằng ở những người mắc ASD, dù là trẻ em phát triển bình thường hay những người cần hỗ trợ đặc biệt, có thể tồn tại những đặc điểm riêng biệt liên quan đến sự phát triển và chức năng của đường ruột. Do đó, trẻ tự kỷ cũng có khả năng cao hơn được kê đơn thuốc để điều trị các vấn đề về hệ tiêu hóa, và điều này có thể đi kèm với nhiều tác dụng phụ khác nhau.
Ngoài ra,cũng có những dấu hiệu cho thấy các yếu tố cảm giác có thể đóng vai trò nhất định. Những người mắc chứng tự kỷ thường rất nhạy cảm với các kích thích cảm giác như thị giác, khứu giác, thính giác, xúc giác và vị giác. Điều này cho thấy sự đa dạng thần kinh không chỉ ảnh hưởng đến quá trình tiêu hóa mà còn tác động đến mối quan hệ của họ với thức ăn. Trong nhiều trường hợp, điều này có thể tác động trực tiếp đến sức khỏe tâm thần và biểu hiện dưới dạng các vấn đề nghiêm trọng như rối loạn ăn uống.
Những người có sự đa dạng thần kinh có dễ mắc chứng rối loạn ăn uống không?
Rối loạn ăn uống đang lan rộng rất phổ biến tại Hoa Kỳ, đặc biệt thường gặp ở phụ nữ trẻ. Tuy nhiên, theo các nghiên cứu ngày càng nhiều, các cô gái có sự đa dạng về thần kinh có nguy cơ mắc rối loạn ăn uống cao hơn so với những cô gái được coi là có sự phát triển bình thường.
Theo một nghiên cứu,các bé gái mắc ADHD có nguy cơ mắc rối loạn ăn uống cao gấp 3,6 lần. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng, so với các bé gái mắc ADHD nhưng không mắc rối loạn ăn uống, các bé gái mắc rối loạn ăn uống có tỷ lệ mắc rối loạn lo âu, trầm cảm và hành vi phá hoại cao hơn đáng kể.Kết quả của một nghiên cứu lâm sàng cũngcho thấysự tương đồng giữa các chỉ số đánh giá về chứng chán ăn tâm thần và chứng tự kỷ, cả qua báo cáo tự đánh giá lẫn phỏng vấn lâm sàng, từ đó gợi ý về mối liên quan giữa hai tình trạng này.
Rối loạn ăn uống là một tình trạng phức tạp có nguyên nhân sâu xa. Hơn nữa, nguyên nhân chính xác dẫn đến rối loạn ăn uống là rất cá nhân và khác biệt so với lý do mà những người khác phải đối mặt với tình trạng này. Tuy nhiên, trong trường hợp của chứng tự kỷ, có thể có một số mối liên hệ nhất định.
Cũng giống như nhiều người mắc chứng chán ăn tâm thần, những người tự kỷ mắc rối loạn ăn uống thường có nhu cầu thực hiện các hành vi mang tính nghi thức liên quan đến bữa ăn và có xu hướng gặp phải tình trạng quá mẫn cảm với thực phẩm ở mức độ nghiêm trọng.
Dựa trên các quan sát từ những nghiên cứu này, người ta cũng cho rằng tình trạng quá mẫn cảm với thực phẩm ở người mắc chứng tự kỷ có thể bắt nguồn từ các vấn đề cơ bản về hệ tiêu hóa. Hơn nữa,người ta cũng nhận thấy rằngnhững nghi thức và thói quen nàyxuất phát từ lo âu và các vấn đề về hệ tiêu hóa, chứ không phải do chứng sợ béo phì hay rối loạn hình thể.
Người ta biết rằng sự đa dạng thần kinh thường đi kèm với ARFID (Rối loạn ăn uống do né tránh và hạn chế). Tương tự như chứng chán ăn tâm thần, ARFID đi kèm với những hạn chế nghiêm ngặt về loại và lượng thức ăn tiêu thụ.Tuy nhiên, điểm khác biệt giữa ARFID và chứng chán ăn tâm thần là những người mắc ARFID không hạn chế thức ăn do sụt cân nghiêm trọng. Trên thực tế, lý do chính xác khiến những người mắc ARFID có xu hướng này khá phức tạp; trong một số trường hợp, điều này xuất phát từ nhu cầu kiểm soát, trong khi ở những trường hợp khác, họ đã trải qua những trải nghiệm tiêu cực liên quan đến thức ăn, chẳng hạn như nôn mửa hoặc cảm giác nghẹt thở.
Mặc dù nguyên nhân chính xác của ARFID vẫn chưa được làm rõ, nhưng các nghiên cứu đã chỉ ra rằngnhững người mắc ADHD hoặc tự kỷcó nguy cơ cao mắc ARFID. Điều này có thể liên quan đến thực tế rằng những người có sự đa dạng thần kinh không chỉ nhạy cảm với các kích thích giác quan mà còn dễ bị quá tải do sự kết hợp của nhiều kích thích, cũng như dễ bị quá mẫn cảm với những thứ họ tiêu thụ. Để tìm hiểu thêm về ARFID, vui lòng tham khảobài viết này của Center for Discovery.
Những người có sự đa dạng thần kinh có cần chế độ ăn uống đặc biệt không?
Trong vài thập kỷ qua, đã có rất nhiều quan niệm sai lầm xoay quanh vấn đề đa dạng thần kinh. Có lẽ quan niệm gây hại nhất chính là ý tưởng cho rằng các tình trạng đa dạng thần kinh như tự kỷ có thể được “chữa khỏi”. Dựa trên quan niệm này, các phương pháp ăn kiêng thịnh hành đã được quảng bá như một cách để “điều trị” tự kỷ, và trong nhiều trường hợp, chúng đi kèm với việc hạn chế tiêu thụ một số loại carbohydrate, chất tạo màu và các sản phẩm từ sữa.
Mặc dù có một số bằng chứng thực nghiệm cho thấy lợi ích của các chế độ ăn kiêng cụ thể, nhưng các nghiên cứu về vấn đề này vẫn còn rất hạn chế. Tuy nhiên, không thể bỏ qua tầm quan trọng của thực phẩm trong việc đối phó với các tình trạng như quá mẫn cảm giác hay chán ghét thực phẩm.
Ví dụ, lối sống ăn uống theo trực giác là một phương pháp thường được khuyến khích cho những người muốn cải thiện mối quan hệ với thực phẩm. Tuy nhiên, triết lý này không phải lúc nào cũng dễ tiếp cận đối với những người có sự đa dạng thần kinh vì một số lý do.Thứ nhất, một số người có thể gặp khó khănvới cảm giác nội thụ giác— tức là khả năng nhận biết các cảm giác bên trong cơ thể như cảm giác đói. Mặc dù lý do tại sao điều này chưa được hiểu rõ hoàn toàn vẫn còn là một bí ẩn, nhưng một số người mắc chứng tự kỷ có thể gặp khó khăn hoặc bị cản trở trong việc nhận biết cảm giác nội thụ giác, do đó họ có thể khó cảm nhận được cơn đói.
Chế độ ăn uống không nên được coi là một hình thức “điều trị” dành cho những người có sự đa dạng thần kinh, nhưng cần phải đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng đồng thời phù hợp với những gì họ cảm thấy thoải mái. Tất nhiên, điều này nói thì dễ nhưng làm thì khó, và có thể sẽ cầnmột quá trình thử nghiệm và điều chỉnhnhất định; tuy nhiên, dưới đây là một số gợi ý để hỗ trợ chế độ ăn uống cho bản thân hoặc những người thân yêu của bạn.
Tham khảo ý kiến bác sĩ
Trước hết, điều cần thiết là bạn phải tham khảo ý kiến bác sĩ về các vấn đề liên quan đến chế độ ăn uống của bản thân hoặc con bạn. Bởi vì những vấn đề này có thể liên quan đến các vấn đề tiềm ẩn về hệ tiêu hóa. Bác sĩ có thể đưa ra các giải pháp giúp cải thiện tình trạng tiêu hóa và giải tỏa những lo lắng của bạn.
Dành thời gian thư giãn trước bữa ăn
Nếu bữa ăn đã trở thành khoảng thời gian đầy khó khăn hay căng thẳng đối với bạn hoặc con bạn – một em nhỏ có sự đa dạng về thần kinh – thì việc giảm bớt căng thẳng trước bữa ăn có thể giúp con bạn ngồi yên trong suốt bữa ăn. Điều này bao gồm việc đọc cuốn sách yêu thích, giải câu đố hoặc đơn giản là ngồi trong một môi trường yên tĩnh.
Nấu nhiều món cùng lúc nếu có thể
Khi bạn có hứng thú nấu ăn, có một mẹo hữu ích là nếu có thể, hãy nấu sẵn một lượng lớn. Việc phải nấu những món ăn khác nhau vài lần mỗi tuần có thể khiến bạn mệt mỏi, nên việc nấu sẵn sẽ giúp tiết kiệm thời gian và năng lượng dành cho việc nấu nướng cũng như quyết định ăn gì. Hơn nữa, nếu biết rằng đó là những bữa ăn an toàn, bạn có thể tự tin thưởng thức chúng lần nữa. Điều này đặc biệt hữu ích trong trường hợp bạn đang tuân theo chế độ ăn kiêng hoặc có thói quen từ chối thử những món ăn mới.
Đặt đồ ăn nhẹ ở nơi dễ với tới
Hãy chuẩn bị sẵn những món ăn vặt an toàn để thưởng thức tại những nơi mọi người thường lui tới trong nhà, chẳng hạn như bên cạnh ghế sofa trong phòng khách, trên bàn đầu giường trong phòng ngủ hay trên bàn làm việc. Điều này sẽ rất hữu ích đối với những người mắc chứng rối loạn chức năng điều hành, những người thường gặp khó khăn trong việc kiềm chế ham muốn đứng dậy và di chuyển. Ngoài ra, đối với những người có tình trạng quá mẫn cảm giác, việc luôn có sẵn những món ăn vặt an toàn và có thể ăn ngay bên cạnh mình sẽ giúp duy trì cảm giác no, đặc biệt là khi họ không thể thưởng thức bữa ăn phù hợp với tình trạng cảm giác của mình ở những nơi ngoài nhà.
Từ từ đưa các loại thực phẩm mới vào chế độ ăn
Nếu bạn hoặc con bạn – người có sự đa dạng thần kinh – chỉ ăn một số loại thực phẩm rất hạn chế và bạn đang muốn tăng dần lượng thức ăn, thì việc giới thiệu từ từ các loại thực phẩm mới – còn được gọi là “food chaining” – sẽ mang lại lợi ích rất lớn. Việc kết hợp thực phẩm mới vào các món ăn yêu thích là một phương pháp hiệu quả. Mục tiêu là khuyến khích trẻ dần dần chấp nhận thực phẩm mới.
Đừng ép con ăn
Dù là trẻ em phát triển bình thường hay trẻ em có sự đa dạng về thần kinh, việc không ép trẻ ăn là điều vô cùng quan trọng. Nếu ép trẻ ăn, trẻ sẽ cảm thấy bất lực và mất đi sự tự chủ. Hơn nữa, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng trẻ không chỉ càng ghét món ăn đó hơn mà còn mang theo ký ức về việc bị ép ăn như một trải nghiệm gây sang chấn tâm lý ngay cả khi đã trưởng thành. Khi khuyến khích trẻ ăn, hãy luôn kiên nhẫn và cung cấp nhiều lựa chọn khác nhau.
Phân tích cuối cùng
Những người có sự đa dạng thần kinh thường hành động theo những cách khác biệt. Điều này thật tuyệt vời, bởi suy nghĩ, quan điểm và ảnh hưởng của bạn thực sự độc đáo — và điều này cũng bao gồm cả những trải nghiệm cảm giác của bạn. Khi những trải nghiệm đó trở nên quá sức và mãnh liệt, bạn không phải là người “ích kỷ” hay “khó chiều”, và điều quan trọng nhất là bạn cần biết rằng mình không hề đơn độc.
Có thể sẽ mất thời gian, và đôi khi bạn cũng phải trải qua quá trình thử và sai, nhưng việc duy trì một lối sống an toàn và lành mạnh thông qua thói quen ăn uống là hoàn toàn khả thi.
